ΝΙΚΟΛΕΤΤΑ ΤΣΙΤΣΑΝΟΥΔΗ-ΜΑΛΛΙΔΗ| Αν. Καθηγήτρια Γλωσσολογίας και Ελληνικής Γλώσσας Διευθύντρια Εργαστηρίου Μελέτης Κοινωνικών Θεμάτων, ΜΜΕ και Εκπαίδευσης Π.Τ.Ν. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Associate in Linguistics, CHS – GR, Harvard University Διευθύντρια Διεθνούς Θερινού Πανεπιστημίου «Ελληνική Γλώσσα, Πολιτισμός και ΜΜΕ

Η ταχεία «ωρίμανση» των νέων λέξεων μέσα στον ψηφιακό κόσμο

Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε όλο και πιο συχνά τη δημιουργία σειράς νεολογισμών, μία μερίδα από τους οποίους εξασφαλίζει αστραπιαία πρόσβαση και ένταξη στα λεξικά, παραβλέποντας παλαιότερους κανόνες «ωρίμανσης» των λέξεων.

Η δυναμική παρουσία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η ταχύτατη προπόρευση, χωρίς την ανάγκη επεξήγησης, είναι ίσως η σοβαρότερη αιτία μιας διαδικασίας που μπορεί να χαρακτηριστεί «fast –track». Νέοι σχηματισμοί και λεξικές συνάψεις, παράγωγες λέξεις, αλλά και ψευδονεολογισμοί διαδίδονται ταχύτατα, χωρίς να χρειάζονται επεξηγήσεις και κατακτούν έδαφος στη χρήση έναντι άλλων οι οποίοι σε προηγούμενες φάσεις της γλώσσας και της τεχνολογίας θα χρειάζονταν περίπου μία δεκαετία για να ωριμάσουν. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο όρος «νεολογισμός», καθώς αποτελεί μια λέξη που χρησιμοποιείται από τους ομιλητές, χωρίς ωστόσο να έχει ενταχθεί σε επίσημο λεξιλόγιο και στα λεξικά. Το φαινόμενο των νεολογισμών είναι παγκόσμιο, υπήρξε και θα υπάρχει σε όλες τις γλώσσες, από τη στιγμή που οι ομιλητές μιας γλώσσας έρχονται σε επαφή με ομιλητές μιας άλλης.

Αναφορικά με την ανανέωση των κριτηρίων τα οποία αναβαθμίζουν και δυναμώνουν ένα νεολογισμό σε λέξη, έμφαση μπορεί να δοθεί στα ιδεολογικά χαρακτηριστικά και στο στοιχείο της στάσης υψηλής εικονικής ευμένειας, ειδικά εάν ο λόγος αφορά στις λειτουργίες και την απήχηση των μέσων ενημέρωσης και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία λόγω της εντυπωσιακής ανόδου τους στις προτιμήσεις των χρηστών, διακρίνονται για την τεράστια κανονιστική και επηρεαστική τους λειτουργία. Πρόκειται για παραμέτρους που επηρεάζουν δραστικά την «επισημοποίηση» των λέξεων και συμπαρασύρουν τη διαδικασία ωρίμανσης σε μία επιτάχυνση. Η χρονοτριβή στη βάσανο της πολυετούς χρήσης μοιάζει να χάνει τη δύναμή της ως κριτήριο.

Οι ζωντανές γλώσσες, σε αντίθεση με τις νεκρές, υπόκεινται σε αλλαγή και προσαρμόζονται σε νέες καταστάσεις. Η γλώσσα μπροστά σε νέα επιτεύγματα του ανθρώπινου νου, για να τα κατονομάσει, δημιουργεί νέους όρους, ενώ για λόγους οικονομίας καταφεύγει στη χρήση σημείων που ήδη προϋπάρχουν στο σύστημα, σε νέους όμως συνδυασμούς. Η εδραίωση των νεολογισμών σχετίζεται με την αλματώδη τεχνολογική πρόοδο και κυρίως αυτή των επικοινωνιακών (πολυ)μέσων, στον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και επικοινωνίας αποτελούν έναν βασικό παράγοντα υιοθέτησης ενός νεολογισμού, καθώς μέσα από τον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο, και το διαδίκτυο, οι δέκτες έρχονται σε επαφή με ποικίλα λεξικά μορφώματα προερχόμενα ακόμη και από το ιδιόλεκτο των πομπών.

Ένα ενδεικτικό παράδειγμα: η εκλογή του D. Trump στο αξίωμα του Προέδρου των ΗΠΑ πυροδότησε τη δημιουργία μίας από τις μεγαλύτερες ομάδες λέξεων με κοινά χαρακτηριστικά. Οι λεξικογράφοι συμπεριέλαβαν στα λεξικά πολύ γρήγορα λέξεις όπως: trumpertantrum’ (‘αυτός ο οποίος νωρίς το πρωί είναι θυμωμένος κάνοντας tweeting’), ‘trumpkin’ (‘αποκριάτικη κολοκύθα η οποία έχει σκαλιστεί ώστε να μοιάζει στον Trump’), ‘trumponomics’ (‘η οικονομική πολιτική του Trump’), ‘trumpflation’ (‘o πληθωρισμός τον οποίο οι αναλυτές προέβλεπαν ότι θα προκληθεί από τις οικονομικές πολιτικές του νέου Προέδρου των ΗΠΑ’), ‘trumpist’ και ‘trumpette’ (‘οι υποστηρικτές του Trump’ με βάση το φύλο, αρσενικό και θηλυκό) κ.ά.

Οι λόγοι της ένταξης αυτών των νεολογισμών σχετίζονται με το γεγονός ότι έχουν διαδοθεί ταχύτατα χωρίς να χρειάζονται ειδικές ερμηνείες και έτσι μπορούν να προπορευθούν έναντι άλλων οι οποίοι χρειάζονται περίπου μία δεκαετία να ωριμάσουν.

Το παραπάνω παράδειγμα λειτουργεί ως μία αφορμή για να αναζητήσουμε και να αναγνωρίσουμε μεταβολές στις παραμέτρους οι οποίες σχετίζονται με την ανθεκτικότητα των νεολογισμών, διαχρονικά, και σε συγχρονικό επίπεδο, να εντοπίσουμε τις επιδράσεις στη γλώσσα της σύγχρονης ψηφιακής πραγματικότητας. Για μία ακόμη φορά αποδεικνύεται ότι η γλώσσα απορροφά με ευελιξία τα νέα επιτεύγματα και τα κατονομάζει, δημιουργώντας νέους όρους και μορφώματα, διατηρώντας παράλληλα για λόγους συνεννόησης και οικονομίας τη χρήση σημείων που ήδη προϋπάρχουν στο σύστημα, ακόμη και σε ευρηματικές συνάψεις. Μολονότι στο παρελθόν οι υποψήφιες προς καθιέρωση λέξεις έπρεπε να «εμβαπτισθούν» στην κολυμβήθρα της λογοτεχνίας και ευρύτερα της λόγιας κουλτούρας, σήμερα καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν τα σύγχρονα μέσα μαζικής επικοινωνίας και τα social media, τα οποία με τον κανονιστικό τους ρόλο επηρεάζουν δραστικά τα γλωσσικά ρεπερτόρια των πολυσχιδών ακροατηρίων τους.

Με άλλα λόγια, η επέκταση και διάχυση των νεολογισμών διευκολύνεται μέσω της χρήσης των ψηφιακών μέσων επικοινωνίας και ενδυναμώνεται στη στενόχωρη ευρυχωρία του κυβερνοχώρου. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, αναδεικνύεται η δυναμική των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ο χρόνος που παρέρχεται για τον αποχαρακτηρισμό μιας γλωσσικής μονάδας ως προς τη νεολογικότητά της μειώνεται, χωρίς κανείς να
μπορεί να προβλέψει τι πρόκειται να ακολουθήσει στο μέλλον. Ενώ η ταχύτητα με την οποία καινοφανείς λέξεις εισβάλλουν στην καθομιλούμενη γλώσσα και αμφισβητούν την πρόβλεψη ενός σύντομου προσδόκιμου ζωής είναι εντυπωσιακή. Σε αυτό βοηθούν και τα τολμηρά άλματα των ηλεκτρονικών εκδόσεων λεξικών που νομιμοποιούν την είσοδο της λέξης στην επισημότητα μιας «τελειωμένης καταγραφής». Η τάση μάλιστα της μείωσης του χρόνου της χρήσης ενός νεολογισμού φαίνεται να παρακολουθεί τις γενικότερες ταχύτητες μιας εποχής που διακρίνεται από ρευστότητα, εύκολη πρόσβαση στον πληθωρισμό της πληροφορίας και επιβολή της ομοιομορφίας σε πολλά επίπεδα.

Εξάλλου, η δυνατότητα της εναλλακτικής και συμμετοχικής στάσης «από κάτω προς τα πάνω» που τα social media προσφέρουν στους χρήστες, επιτρέπει σε αυτούς να επηρεάζουν μέσω της γλωσσικής δημιουργικότητας την πορεία της γλώσσας, αμφισβητώντας καλά ζυγισμένα γλωσσικά στερεότυπα και μορφές, που στο παρελθόν επιβάλλονταν από «πάνω προς τα κάτω». Αυτό προσδίδει στις νέες λέξεις και μορφώματα σοβαρά χαρακτηριστικά υπεροχής στη διαπάλη και τη διεκδίκηση μιας μελλοντικής ενσωμάτωσής τους στα λεξικά με το κύρος και την ενδυνάμωση που μία τέτοια ένταξη συμβολίζει και σηματοδοτεί.

Τέλος, η παγίωση και ισχυροποίηση των νεολογισμών, μέσω της προβολής τους από τους διαύλους των ΜΜΕ, έχει ιδεολογικό χαρακτήρα, δεδομένου ότι αυτοί επιλέγονται ως μέσο πειθούς της λαϊκότητας των μέσων, τα οποία τεκμαίρονται κατ’ αυτόν τον τρόπο την (υποτιθέμενη) κοινωνική τους αναφορά, στο πλαίσιο μιας έντεχνα καλλιεργούμενης στάσης υψηλής απατηλής οικειότητας προς τα ποικίλα ακροατήρια των πολιτών/καταναλωτών.