Φωτεινή Τσαλίκογλου| Καθηγήτρια Ψυχολογίας, Συγγραφέας

Η βία κι ο ναρκισσισμός Ας φανταστούμε λοιπόν μια άλλη εκδοχή του μύθου

Ο κόσμος που γνωρίζαμε, όπως τον γνώριζε ο καθένας μας, μεταμορφώνεται. Σαν ένα παλιό φθαρμέ-νο πουλόβερ που ξηλώνεται, μας εγκαταλείπουν η μια μετά την άλλη οι όποιες βεβαιότητες μας. Ένας θρυμματισμένος κόσμος ανοίγει την αγκαλιά του στη βία.

Υπάρχει μια βασική αρχή που διέπει τον ψυχισμό μας: Η αποστέρηση γεννά βία. Η βία αυτή είτε στρέφεται στον άλλον και γίνεται καταστροφικότητα και μίσος, είτε στρέφεται στον ίδιο τον εαυτό. ”Σε καταστρέφω για να μην καταστραφώ”, ”Ο αφανισμός σου όρος ύπαρξης της ζωής μου”.

Η απομαγεμένη εποχή της ρευστής νεωτερικότητας δυσκολεύεται να προσφέρει στον σημερινό άν-θρωπο νόημα ζωής και νόημα θανάτου. Μένουμε απορροφημένοι στην αντανάκλαση ενός ειδώλου. Ενός εαυτού έμμονα προσηλωμένου στον εαυτό του. Το εγώ χωρίς το εσύ όμως είναι ένα μελλοθάνατο πλάσμα που κάποια στιγμή κινδυνεύει να πνιγεί μέσα στον αντικατοπτρισμό του.

Οι κοινωνικές μεταβολές έχουν ένα ψυχικό αντίκτυπο και μετασχηματίζουν την ατομική υποκειμενικότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι στην εποχή της εικόνας και της ρευστής νεωτερικότητας, κεντρική φιγούρα δεν είναι πλέον ο Οιδίποδας με τις ενοχές του που δέσποζε μέχρι και τα μέσα του περασμένου αιώνα αλλά ο Νάρκισσος, με τον βίαιο αυτοθαυμασμό του. Παγιδευμένος στον παθολογικό αυτοθαυμασμό του, σπείρει γύρω του καταστροφές.

Η βία ανθίζει σε μια εποχή όπου ένας εντεινόμενος αριθμός ανθρώπων δυσκολεύεται να υπάρχει δίχως να κυριαρχεί και να καταστρέφει τον άλλον.

Σύμφωνα με τη μυθολογία ο Νάρκισσος, ένας όμορφος νέος από την Βοιωτία, γιος του ποταμού Κη-φισού και της Νύμφης Λειριώπης, ερωτεύτηκε σφόδρα το είδωλό του. Έζησε θαυμάζοντας την ομορφιά του στην αντανάκλαση του εαυτού του στο ποτάμι. Ο ερωτευμένος με τον εαυτό του νέος είναι τόσο απορροφημένος από το εγώ του, ώστε δεν ακούει την Ηχώ, την απελπισμένα ερωτευμένη μαζί του νύμφη, που τον καλούσε συνεχώς έως ότου η φωνή της έσβησε. Μια μέρα, στην προσπάθειά του να φιλήσει το πρόσωπό του, έπεσε στο ποτάμι και πνίγηκε.

Υπάρχει ελπίδα;

Οι μύθοι τελούν υπό συνεχή διαπραγμάτευση. Το μυαλό μας που είναι πλατύτερο από τον ουρανό, είναι σε θέση να στοχαστεί αλλιώς τα δεδομένα ενός εδραιωμένου μύθου. Ιδού λοιπόν, θα επινοήσω μια άλλη εκδοχή του μύθου: Ο Νάρκισσος λίγο πριν την καταστροφή, λίγο πριν δηλαδή πνιγεί από το είδωλό του στο ποτάμι, ακούει τη φωνή της ερωτευμένης νύμφης, εγκαταλείπει το είδωλό του και στρέφεται στη σχέση, με ό,τι κι αν σημαίνει αυτό για τη συνέχεια της ιστορίας.

Με άλλα λόγια ο Νάρκισσος αποτρέπει τον πνιγμό του. Ανοίγεται στη σχέση. Στον άλλον. Το “εγώ” του αρχίζει να εμπεριέχει ένα “εσύ”, μια ετερότητα. Η αρχή της υποκειμενοποίησής του. Η έγνοια μας για τον άλλον άνθρωπο μας καθιστά ανθρώπινα υποκείμενα. Μας ανθρωποποιεί. Σε αυτή την έγνοια για τον άλλον οφείλεται ο ίδιος μας ο πολιτισμός. Η έγνοια για τον άλλον, μέσα στην οποία αναπόφευκτα εμπεριέχεται και ό ίδιος μας ο εαυτός, είναι η απάντηση στη βία. Άλλωστε όλα είναι ανοιχτά, όλα είναι ενδεχόμενα. Αυτό-που-δεν- υπάρχει-ακόμα θερμαίνει την καρδιά μας. Σε αυτό ελπίζουμε…