Κωνσταντίνος Φίλης| Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων & Διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος| Επιστημονικός Συνεργάτης του Κέντρου Σχεδιασμού Εξωτερικής Πολιτικής του Υπουργείου Εξωτερικών| Αναλυτής διεθνών θεμάτων του ομίλου Ant1 και αρθρογράφος της εφημερίδας Καθημερινή.

Ο Μύθος της Ωραίας Ελένης: Casus belli για έναν επεκτατικό πόλεμο

Τα Ομηρικά Έπη είναι δύο από τα σημαντικότερα και παλαιότερα διασωζόμενα κείμενα της ευρω-παϊκής λογοτεχνίας. Μαζί με τα αποσπάσματα από τα υπόλοιπα κυκλία έπη αποτελούν όχι μόνο μια μεγάλη λογοτεχνική κληρονομιά, αλλά και μια σημαντική ιστορική πηγή για, ενδεχομένως, μία από τις πιο βίαιες, αιματηρές και μακροχρόνιες συγκρούσεις της γεωμετρικής εποχής. Παρά τον πολιτικό κατακερματισμό του Ελλαδικού χώρου εξαιτίας του θεσμού της πόλης-κράτους, μεταξύ των μεγάλων βασιλείων, αυτό των Μυκηνών και της Τροίας αποτελούσαν τα ισχυρότερα, πλουσιότερα και με τη μεγαλύτερη επιρροή.

Η αρχαία πόλη της Τροίας, όπως και η πόλη του Βυζαντίου αλλά και η Κωνσταντινούπολη σήμερα βρίσκονται σε μια τοποθεσία εξέχουσας γεωπολιτικής σημασίας, ελέγχοντας τη διαμετακόμιση αγαθών μεταξύ της Μεσογείου και του Ευξείνου Πόντου μέσα από τα Στενά των Δαρδανελίων. Από την άλλη πλευρά οι Μυκήνες και η δυναστεία των Ατρειδών για περίπου τρεις αιώνες κυριαρχούσαν στην Πελοπόννησο και την υπόλοιπη ηπειρωτική Ελλάδα, τόσο ως στρατιωτική δύναμη όσο και εμπορική με μεγάλο όγκο εμπορίου με την Αίγυπτο, αλλά και το κράτος των Χετταίων. Το εμπόριο αυτό συνέβαινε μέσω των παραλίων της Μ. Ασίας που ελέγχονταν από τους Τρώες και τους συμμάχους τους. Με βάση τη θεωρία των διεθνών σχέσεων, είναι λογικό οι Μυκήνες και οι Αχαιοί να αντιμετώπιζαν διλήμματα ασφαλείας και να είχαν παραστάσεις απειλής από τους Τρώες όταν αυτοί είχαν υπό τον έλεγχό τους την κύρια εμπορική οδό της χώρας τους. Ως αποτέλεσμα, βασικός αντικειμενικός σκοπός της υψηλής στρατηγικής των Μυκηνών ήταν η εξουδετέρωση αυτής της απειλής και η απόκτηση του ελέγχου της πόλης της Τροίας.

Ο «Μύθος της Ωραίας Ελένης» έχει διπλή χρησιμότητα στην εξιστόρηση αυτού του ιστορικού γεγο-νότος, καθώς πρώτα μεταφέρει την ευθύνη του πολέμου από τις πολιτικές ηγεσίες και την βίαιη πλευρά της ανθρώπινης φύσης στους θεούς και στη συνέχεια αποκρύπτει τα πραγματικά αίτια του πολέμου και στη θέση τους προτάσσει μια αφορμή με έντονα ανθρώπινη διάσταση, σαν ένα εκκρεμές ανάμεσα στην τιμή, την απιστία και την προδοσία.

Στην αρχαία ελληνική θρησκεία κυρίαρχο χαρακτηριστικό αποτελεί το γεγονός ότι οι θεοί «κατα-σκευάστηκαν» κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση των ανθρώπων, όχι ως μορφές απαράμιλλου ηθικού αναστήματος που καθοδηγούν την ανθρωπότητα προς έναν ενάρετο δρόμο, αλλά αντιθέτως έχουν όλα τα ελαττώματα, ίσως μάλιστα και σε έναν υπερμεγέθη βαθμό, των ανθρώπων σε μια προσπάθεια αποδοχής και αιτιολόγησης όλων των κακών της ανθρώπινης φύσης, αλλά και την αποπομπή την προσωπική και συλλογικής ευθύνης των αποφάσεων και πράξεων του ατόμου. Ο Τρωϊκός πόλεμος, εφόσον τα στοιχεία που έχουμε προσιδιάζουν με τα πραγματικά γεγονότα, διήρκησε δέκα χρόνια – περισσότερο από τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους αθροιστικά – και κατά τη διάρκειά του έλαβαν χώρα όλες οι φρικαλεότητες που σήμερα θεωρούνται εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Είναι λοιπόν κατανοητό γιατί όσοι διηγούνταν τα γεγονότα αυτά επέλεξαν να τα περιβάλουν με έντονα στοιχεία μυθοπλασίας.

Η αρπαγή της Ωραίας Ελένης λειτουργεί ως η αφορμή, το απαραίτητο άλλοθι για το ξέσπασμα του πολέμου, επισκιάζοντας και αποκρύπτοντας τα πραγματικά αίτιά του. Η αρπαγή είναι μια πράξη που απευθύνεται στο θυμικό και στο συναίσθημα με σκοπό να παρακάμψει τη λογική που καταδεικνύει την καταστροφικότητα του πολέμου και να πείσει για την αναγκαιότητα της εκστρατείας στην Τροία, αλλά και την πρόκληση αυτής από τους εχθρούς, τόσο τους συμμάχους του επιτιθέμενου όσο και τους λαούς που α υπομείνουν τις σκληρές και καθημερινές συνέπειες του πολέμου. Αξίζει να αναφέρουμε πως υπάρχει και μία άλλη εκδοχή του μύθου της Ελένης, την οποία υιοθετεί ο Ευριπίδης αλλά και ο Σεφέρης, βάσει της οποίας ο Πάρης πήρε μαζί του ένα ομοίωμα, ενώ η πραγματική Ελένη μεταφέρθηκε στην Αίγυπτο, όπου τη συνάντησε ο Μενέλαος επιστρέφοντας από την Τροία.

Στην εποχή μας, ο πόλεμος δε διεξάγεται μόνο με όπλα και συμβατικά μέσα, όπως κατά κόρον συμβαίνει στο δράμα της Ουκρανίας, οδηγώντας σε εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς και εκατομμύρια πρόσφυγες. Η ειρήνη, η αλληλεγγύη, η κοινωνική συνοχή, αξίες και έννοιες αλληλένδετες, βρίσκονται σήμερα σε κίνδυνο και η απειλή προέρχεται, μεταξύ άλλων, από τους υβριδικούς τρόπους, όπως η παραπληροφόρηση και οι ψευδείς ειδήσεις (fake news), που χρησιμοποιούνται από δυνάμεις οι οποίες επενδύουν στην αστάθεια και την αποσταθεροποίηση. Γι’ αυτό η γνώση και η εκπαίδευση, αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη αξία στις μέρες μας. Γιατί ο μορφωμένος πολίτης με πολυδιάστατη και ολοκληρωμένη παιδεία δεν γίνεται βορά στις ορέξεις κύκλων που αποσκοπούν στην παραπλάνησή του.

 

Γιατί ο μορφωμένος πολίτης
με πολυδιάστατη και ολοκληρωμένη παιδεία
δεν γίνεται βορά στις ορέξεις κύκλων

που αποσκοπούν στην παραπλάνησή του.